Headache

Source: บรรยาย PMK Board Review — Headache (case-based, อ.ลักษณ) | อ้างอิง ICHD-3 (2018) | สืบค้น: 28 มิ.ย. 2569

🎯 ขั้นแรก: แยก primary vs secondary headache — มอง red flags (SNNOOP10); ถ้าไม่มี red flag → วินิจฉัย primary headache ตาม ICHD-3 criteria

🧬 Etiology & Molecular Pathophysiology

  • Migraine: cortical spreading depression (aura) + trigeminovascular activation → CGRP release → neurogenic inflammation + vasodilation → throbbing pain
  • Tension-type: pericranial muscle tension + central sensitization
  • Trigeminal autonomic cephalalgia (TAC): trigeminal-parasympathetic reflex → unilateral pain + autonomic (lacrimation, ptosis)

🩺 Clinical Phenotypes & Advanced Nuances

Red flags → secondary headache

  • Systemic: fever, cancer, immunocompromise, pregnancy
  • Neuro deficit: weakness, seizure, focal sign, altered consciousness
  • Onset: thunderclap (peak < 1 min) → SAH, RCVS, dissection, pituitary apoplexy, hypertensive crisis, spontaneous intracranial hypotension
  • Older age onset > 50 (GCA)
  • Pattern change / progressive
  • Positional: ยืนแย่ลง/นอนดี → intracranial hypotension; นอนแย่ลง/Valsalva → ↑ICP

Migraine criteria (ICHD-3)

  • Without aura: ≥ 5 attack, 4–72 ชม., ≥ 2/4 (unilateral, pulsating, moderate-severe, aggravated by activity) + ≥ 1 (nausea/vomiting หรือ photophobia+phonophobia)
  • With aura: reversible aura (visual/sensory/speech) 5–60 นาที → ตามด้วย headache
  • Subtypes: brainstem aura (dysarthria, vertigo, diplopia, ataxia, ↓consciousness), hemiplegic (familial = ≥ 1 first/second-degree relative; Type 1/2/3), retinal

Other primary headaches

Typeลักษณะ
Tension-typeBilateral, pressing, mild-moderate, ไม่ aggravate by activity, ไม่มี N/V
Cluster (TAC)Unilateral orbital, severe, 15–180 นาที + autonomic (lacrimation, ptosis, rhinorrhea), restless, เป็น cluster period
Paroxysmal hemicraniaสั้นกว่า cluster, ถี่กว่า, response ต่อ indomethacin

🩻 Advanced Diagnostics & Formal Criteria

ซักประวัติ (เน้นสอบ)

  • Characteristic (ตื้อ/แปลบ/ตุ่บ), duration/frequency, หายสนิทไหม, aggravate/relieve, associated symptom, ยาที่ใช้ (medication overuse)
  • Neuroimaging (CT/MRI) เมื่อมี red flag; ถ้า thunderclap + CT ปกติ → LP (หา xanthochromia/SAH)

Investigation ตาม onset

  • Thunderclap → CT brain (non-contrast) + LP; ถ้า negative → CTA/MRA (RCVS, dissection, aneurysm)
  • Positional → MRI brain + spine (intracranial hypotension: pachymeningeal enhancement)

💊 Management & Pharmacodynamics

Migraine — acute (abortive)

  • Mild-moderate: NSAIDs, paracetamol
  • Moderate-severe / กินยาไม่ได้ (อาเจียน): subcutaneous sumatriptan (triptan = 5HT1B/1D agonist; ห้ามใน CAD/stroke/uncontrolled HT/pregnancy), IV metoclopramide/prochlorperazine + IV fluid
  • ห้าม tramadol (ไม่ช่วย + เสี่ยง dependence); ระวัง medication overuse headache
  • Gepant/ditan (ใหม่): rimegepant, lasmiditan — ไม่มี vasoconstriction (ใช้ได้ใน CV disease)

Migraine — preventive (ถ้า ≥ 4 วัน/เดือน หรือ disabling)

  • β-blocker (propranolol), topiramate, amitriptyline, valproate, candesartan
  • CGRP mAb (erenumab, galcanezumab) / gepant — ใหม่, refractory

Cluster

  • Acute: high-flow O₂ 100% + subcutaneous sumatriptan
  • Preventive: verapamil; transitional: steroid

📚 Landmark Trials & Literature

ConceptKey point
ICHD-3 (2018)Classification: primary / secondary / painful cranial neuropathy
SNNOOP10 red flagsScreen secondary headache
Triptan5HT1B/1D agonist — ห้ามใน vascular disease
CGRP mAb (CONQUER, etc.)Preventive ใน refractory migraine
Indomethacin-responsiveParoxysmal hemicrania, hemicrania continua

🖼️ Visual Reference